İçeriğe geç

Dua Kaderi Değiştirir mi? Kader ve Dua İlişkisi, Hadisin Kaynağı

Dualari Editör Ekibi Yayınlanma: 3 dk okuma
Dua Kaderi Değiştirir mi? Kader ve Dua İlişkisi, Hadisin Kaynağı
İçindekiler
  1. "Kaderi Ancak Dua Değiştirir" Hadisi
  2. Kader ve Dua Ne Demektir?
  3. Âlimlerin Üç Açıklaması
  4. "Nasılsa Olacak Olan Olur" Düşüncesi
  5. Kaynaklar

Ehl-i sünnet âlimlerine göre dua, kaderin dışında ya da ona karşı bir güç değildir; dua da kaderin bir parçasıdır. Tirmizî'de geçen "Kaderi ancak dua geri çevirir" hadisi, Allah'ın bazı takdirleri kulun duasına bağlı olarak yarattığı şeklinde açıklanmıştır. Allah'ın ilmi ise değişmez; Allah, kulun dua edeceğini ve bu duanın sonucunu da ezelden bilir.

"Kaderi Ancak Dua Değiştirir" Hadisi

Selmân el-Fârisî'nin rivayetine göre Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur. Mealen:

"Kazayı ancak dua geri çevirir; ömrü ancak iyilik artırır." (Tirmizî, Kader)

Tirmizî bu hadisi "hasen garîb" olarak nitelendirmiştir: Tirmizî'nin ölçülerine göre kabul edilebilir (hasen) bir rivayettir, ancak bu senetle tek bir yoldan gelmiştir (garîb). Benzeri, Sevbân'dan "Kişi işlediği günah sebebiyle rızıktan mahrum kalır" ilavesiyle İbn Mâce (Mukaddime) ve Ahmed b. Hanbel'in Müsned'inde yer alır. Bazı hadis âlimleri bu rivayetin senedini hasen kabul etmiş, bir kısmı senedinde zayıflık bulunduğunu belirtmiştir. Senet değerlendirmeleri farklı olsa da hadisin anlamı, duayı teşvik eden diğer sahih rivayetlerle uyumludur.

Hadisteki "ömrü ancak iyilik artırır" ifadesi âlimlerce iki şekilde açıklanmıştır: ömrün bereketlenmesi, yani hayırlı işlerle dolu geçmesi ya da şarta bağlı takdirde ömrün uzun yazılması.

Kader ve Dua Ne Demektir?

Kader, Allah'ın olacak her şeyi ezelî ilmiyle bilmesi ve takdir etmesidir; kaza ise bu takdirin zamanı gelince gerçekleşmesidir. Ehl-i sünnet kelamcıları, Allah'ın bilmesinin kulu bir işe zorlamadığını vurgular: Allah, kulun özgür iradesiyle ne yapacağını bildiği için öyle takdir etmiştir; kul, Allah bildiği için yapmak zorunda kalmaz.

Dua ise kulun ihtiyacını Allah'a arz etmesi, aczini ve O'na muhtaç olduğunu dile getirmesidir. Kur'an, Allah'ın dua edene karşılık vereceğini bildirir (Bakara, 2/186; Mü'min, 40/60). Dua yalnızca bir şey elde etme aracı değil, başlı başına bir ibadettir. Ayrıntılar için dua adabı yazımıza bakabilirsiniz.

Âlimlerin Üç Açıklaması

Dua da kaderdendir

En yaygın açıklamaya göre Allah, bir sonucu ona ulaştıran sebeple birlikte takdir eder. Hastanın ilaçla iyileşmesi, ekinin yağmurla yeşermesi nasıl takdir edilmişse, bir belanın duayla uzaklaşması da öyle takdir edilmiştir. İmam Gazâlî, İhyâ'nın dua bölümünde bunu kalkanın oku geri çevirmesine benzetir: Kalkan da ok da kaderdendir; kalkan almak kadere karşı gelmek değildir.

Bir rivayette Hz. Peygamber'e, kullanılan ilaçların ve korunma dualarının Allah'ın kaderinden bir şeyi geri çevirip çevirmediği sorulmuş, "Onlar da Allah'ın kaderindendir" cevabını vermiştir (Tirmizî, Tıb; İbn Mâce, Tıb).

Muallak ve mübrem kaza

Bazı âlimler takdiri ikiye ayırır. Kaza-i mübrem hiçbir şarta bağlı olmayan takdirdir. Kaza-i muallak ise belli bir şarta bağlanmış takdirdir: "Şu kul dua ederse şöyle olacak, etmezse böyle olacak" gibi. Hadisteki "geri çevirme", melekler katındaki kayıtlarda şarta bağlı yazılmış olanın değişmesi şeklinde anlaşılmıştır. Hangi ihtimalin gerçekleşeceği Allah'ın ilminde zaten bilinmektedir. Bu ayrım şu ayetle ilişkilendirilir. Mealen:

"Allah dilediğini siler, dilediğini bırakır. Ana kitap O'nun katındadır." (Ra'd, 13/39)

Teşvik yorumu

Bir kısım âlimler hadisi duanın önemini vurgulayan bir teşvik olarak anlar: "Kaderi bir şey geri çevirebilseydi, bu dua olurdu" anlamında. Böylece kul, takdiri bahane ederek duayı terk etmemeye yönlendirilir.

Bu yaklaşımlar birbirini dışlamaz: Allah'ın ilmi ve iradesi her şeyi kuşatır, kul ise kendisine emredilen duayı ve tedbiri yerine getirmekle sorumludur.

"Nasılsa Olacak Olan Olur" Düşüncesi

Bu düşünce Ehl-i sünnetin kader anlayışıyla bağdaşmaz. Hz. Ömer, veba bulunan bölgeye girmekten vazgeçince kendisine "Allah'ın kaderinden mi kaçıyorsun?" denmiş, o da "Evet, Allah'ın kaderinden yine Allah'ın kaderine kaçıyoruz" karşılığını vermiştir (Buhârî, Tıb; Müslim, Selâm). Hz. Peygamber de "Her şey yazılmışsa amel etmenin ne anlamı var?" diye sorulduğunda "Amel edin, herkes ne için yaratıldıysa ona kolaylaştırılır" buyurmuştur (Buhârî, Tefsîr; Müslim, Kader). Dua da bu amellerin başında gelir.

Pratikte bunun anlamı şudur:

  • Tevekkül ve tedbir birlikte: Dua, çalışmanın ve gerekli tedbirlerin yerine geçmez; onlarla birlikte yapılır.
  • Sonucu Allah'a bırakmak: Hadislere göre dua, istenenin verilmesiyle, ahirete saklanmasıyla ya da bir kötülüğün uzaklaştırılmasıyla karşılık bulur. Bkz. duanın kabul olduğu nasıl anlaşılır.
  • Kadere razı olmak: Dua edildiği hâlde gelen bir musibette isyan etmeden sabretmek, mümin için ayrıca sevap vesilesidir.
  • Kaderi bahane etmemek: Günah işleyip "kaderim böyleymiş" demek kabul görmez; kul iradesiyle yaptığından sorumludur.

Kaynaklar

  • Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur'an-ı Kerim portalı: Bakara 2/186, Ra'd 13/39, Mü'min 40/60
  • Tirmizî, es-Sünen, Kader; Tıb
  • İbn Mâce, es-Sünen, Mukaddime; Tıb
  • Ahmed b. Hanbel, el-Müsned
  • Buhârî, el-Câmiu's-sahîh, Tıb; Tefsîr; Müslim, el-Câmiu's-sahîh, Selâm; Kader
  • Gazâlî, İhyâu ulûmi'd-dîn, Kitâbü'l-ezkâr ve'd-deavât
  • TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kader" ve "Dua" maddeleri

Okuyucu yorumları

Henüz yorum yok. İlk yorumu siz yazın.

Yorum yazın

Yorumlar editör onayından sonra yayınlanır. Lütfen yorum politikamızı okuyun. Bağlantı içeren yorumlar yayınlanmaz.

İlginizi çekebilir