El-Cebbâr İsminin Anlamı ve İnsan Üzerindeki Tecellisi

El-Cebbâr, Allah'ın güzel isimlerinden biridir. "Kırığı saran, eksiği tamamlayan, bozulanı düzelten" ve "iradesini her şeye geçiren" anlamlarını birlikte taşır. Bu ismin insan üzerindeki tecellisi, en çok kırılan gönüllerin onarılması ve kulun Allah'ın kudreti karşısında tevazu kazanması olarak anlaşılır. İsim Kur'an'da Haşr suresinin 23. ayetinde geçer.

El-Cebbâr İsminin Anlamı

Cebbâr kelimesi Arapça "cebr" kökünden gelir. Bu kök sözlükte kırık kemiği sarıp bağlayarak iyileştirmek, bir eksikliği gidermek ve bir şeyi zorla düzeltmek anlamlarını taşır. Matematikteki "cebir" kelimesi de aynı köktendir ve eksik parçaları tamamlayarak denklemi çözmeyi ifade eder.

TDV İslâm Ansiklopedisi'nde ve klasik esmâ şerhlerinde El-Cebbâr için başlıca üç anlam üzerinde durulur:

Kur'an'da El-Cebbâr

İsim Kur'an'da Allah için bir kez, Haşr suresinin sonunda diğer güzel isimlerle birlikte geçer: "O, kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır. Melik, Kuddûs, Selâm, Mü'min, Müheymin, Azîz, Cebbâr ve Mütekebbir'dir. Allah, onların ortak koştukları şeylerden uzaktır" (Haşr 23).

Aynı kelime insanlar için kullanıldığında ise "zorba, kendini büyük gören" anlamına gelir ve kınanır. Hz. Îsâ beşikteyken "Beni annemi gözeten biri kıldı, zorba (cebbâr) ve isyankâr kılmadı" der (Meryem 32). Âd kavmi için de "her inatçı zorbanın emrine uydular" buyrulur (Hûd 59).

Bu fark önemlidir: Allah'a ait olan güç, adalet ve rahmetle birliktedir. İnsan ise bu sıfatı kendine mal etmeye kalktığında zorbalığa düşer.

El-Cebbâr İsminin İnsan Üzerindeki Tecellisi

Âlimler, esmâü'l-hüsnâyı anlamanın kula iki yönlü bir sorumluluk yüklediğini söyler: O isimle Allah'ı tanımak ve o ismin insana yakışan ahlaki karşılığını hayatına yansıtmak. El-Cebbâr açısından bu şöyle açıklanabilir:

1. Kırık gönüllerin onarılması

Kul, kayıp, hastalık, hayal kırıklığı gibi durumlarda Allah'ın kendi kırığını sarabileceğine güvenir. Bu güven, kişinin ümitsizliğe düşmesine engel olur. Kur'an "Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin" (Zümer 53) buyurur.

2. Tevazu ve kibirden uzak durma

Gerçek gücün yalnızca Allah'a ait olduğunu bilen kişi, sahip olduğu makam, mal veya güç nedeniyle başkalarını ezmekten sakınır. Bu ismin tecellisinin bir yönü de insanın zorbalık etmemesidir.

3. Başkalarının kırığını sarmak

Kul, Allah'ın onaran yönünü kendi ahlakında yansıtmaya çalışır: Kırdığı bir gönlü tamir etmek, darda kalana yardım etmek, yetimi ve yoksulu gözetmek. Bu, El-Cebbâr isminin insana yakışan karşılığı olarak görülür.

4. Kadere teslimiyet

Allah'ın iradesinin her şeye geçtiğini bilmek, kişiye elinden geleni yaptıktan sonra sonucu O'na bırakma huzurunu verir.

Peygamber Efendimiz'in "Cebr" İçeren Duaları

İki secde arasındaki dua

İbn Abbas'ın rivayetine göre Resûlullah (s.a.v.) iki secde arasında şöyle dua ederdi (Tirmizî, Salât; Ebû Dâvûd, Salât; İbn Mâce, İkâme):

"Allâhümmağfir lî verhamnî vecburnî vehdinî verzuknî."

Anlamı: "Allah'ım! Beni bağışla, bana merhamet et, eksiğimi gider (hâlimi düzelt), beni doğru yola ilet ve bana rızık ver."

Duadaki "vecburnî" kelimesi El-Cebbâr ismiyle aynı köktendir. Bu dua, ismin kul hayatındaki karşılığını en sade şekilde gösterir.

Rükû ve secde tesbihi

Avf b. Mâlik'in rivayetine göre Peygamber Efendimiz (s.a.v.) gece namazının rükû ve secdesinde "Sübhâne zi'l-ceberûti ve'l-melekûti ve'l-kibriyâi ve'l-azameh" (Ceberût, melekût, kibriyâ ve azamet sahibi olan Allah'ı tesbih ederim) derdi (Ebû Dâvûd, Salât; Nesâî, Tatbîk).

"Yâ Cebbâr" ve "Yâ Celîl Yâ Cebbâr" Zikri

Esmâü'l-Hüsnâ'yı zikretmek ve bu isimlerle dua etmek meşrudur: "En güzel isimler Allah'ındır. O'na o isimlerle dua edin" (A'râf 180). "Yâ Cebbâr" veya "Yâ Celîl Yâ Cebbâr" şeklinde zikir yapılabilir. Ancak internette dolaşan 206 gibi okuma sayıları ebced hesabına dayanır ve sünnette yer almaz. Zikrin değeri, sayısından çok anlamını düşünerek ve huşu içinde yapılmasındadır.

Esmanın bir "sırrı" veya "şifresi" olduğu, belirli sayıda okununca belirli bir sonucun ortaya çıkacağı şeklindeki anlatımlar sahih kaynaklara dayanmaz. Zikir, kulun Allah'ı anması ve kalbinin O'na yönelmesidir.

Haşr 23'te Birlikte Anılan İsimler

El-Cebbâr, ayette özellikle iki isimle yan yana gelir. Bu komşuluk ismin anlamını daha iyi kavramaya yardım eder:

• El-Azîz: Mağlup edilemeyen, izzet ve güç sahibi.
• El-Cebbâr: Kırığı saran, iradesini geçiren.
• El-Mütekebbir: Büyüklük yalnızca kendisine ait olan.

Müfessirler bu üç ismin, gücün ve büyüklüğün gerçek sahibinin Allah olduğunu vurguladığını söyler. Aynı ayetin başında Kuddûs, Selâm ve Mü'min gibi rahmet ve güven bildiren isimlerin yer alması da Allah'ın kudretinin rahmetle birlikte olduğunu hatırlatır.

Zor Zamanlarda El-Cebbâr İsmiyle Dua

Dua için özel bir kalıp şart değildir. Kişi kendi diliyle şöyle dua edebilir: "Yâ Cebbâr! Kırılan gönlümü sen onar. Eksiğimi tamamla, hâlimi düzelt. Beni zorbalık edenlerden ve kimsenin kalbini kıranlardan eyleme." Böyle bir dua, ismin hem onaran hem de kibri reddeden anlamını birlikte taşır. Sünnette geçen dualardan örnekler için Allah'a edilecek en güzel dualar yazımıza bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

El-Cebbâr ismi ne için zikredilir?

Allah'ı bu ismiyle tanımak, O'nun kırıkları saran ve iradesini her şeye geçiren yönünü hatırlamak için zikredilir. Zor zamanlarda "Yâ Cebbâr, kırığımı sar, hâlimi düzelt" diye dua etmek bu ismin anlamına uygundur.

Bir insana "cebbâr" demek doğru mu?

Kur'an'da insan için kullanıldığında "zorba" anlamına gelir ve kınanan bir sıfattır. Bu yüzden bir kişiyi övmek için kullanılmaz. Abdülcebbâr gibi isimler ise "Cebbâr'ın kulu" anlamına gelir ve uygundur.

Yâ Cebbâr zikri kaç defa çekilir?

Sünnette belirli bir sayı yoktur. Kişi dilediği kadar, dilediği vakitte okuyabilir. Ebced hesabına dayalı sayılar bir gelenektir, dinî bir zorunluluk değildir.

Adetli veya abdestsizken esma okunur mu?

Esmâü'l-Hüsnâ zikri Kur'an tilaveti değildir. Bu yüzden adetliyken ve abdestsizken de okunabilir. Abdestli olmak edebe daha uygundur.

Kaynaklar

• Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur'an-ı Kerim portalı: Haşr 23; Meryem 32; Hûd 59; Zümer 53; A'râf 180
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Cebbâr" ve "Esmâ-i Hüsnâ" maddeleri
• Tirmizî, Sünen, Salât; Ebû Dâvûd, Sünen, Salât; İbn Mâce, Sünen, İkâme
• Nesâî, Sünen, Tatbîk